تنظیمات کمباین جهت برداشت کلزا و روش های برداشت آن

کلزا بعد از سویا و نخل روغنی مقام سوم را در تامین روغن نباتی دارد. حدود 5/33 درصد از تولید روغن نباتی در کشور مربوط به کلزا می باشد (Mohamadian et al., 2012.) كه امروزه در سطح وسيعي در جهان كشت مي گردد . در سال هاي اخير كشت كلزا بطور چشمگيري در ايران افزايش يافته بطوريكه در سال زراعي 1380 سطح زير كشت اين محصول در ايران به مرز 45 هزار هكتار رسيد كه استان هاي گلستان و مازندران تقريباً 68 درصد اين سطح را به خود اختصاص داده اند . با توجه به بالا بودن سطح زير كشت كلزا مكانيزه نمودن عمليات كاشت ، داشت و برداشت اين محصول جهت افزايش عملكرد در واحد سطح و كاهش تلفات محصول ضروري بنظر مي رسد . مطابق آمار سالیانه وزارت جهاد کشاورزی برای محصولات زراعی، سطح زیر کشت کلزا در کشور حدود 117 هزار هکتار، با تولید سالانه 200 هزار تن و متوسط عملکرد حدود 1650 کیلوگرم در هکتار می باشد (Jihad-e-Agriculture Ministry, 2011) . اين گياه به واسطه درصد بالاي روغن يكي از گياهاني است كه افزايش سطح زير كشت آن از دهه 50 به بعد با هيچ گياه ديگري قابل مقايسه نيست ؛ اين افزايش در كشورهاي اروپايي و كانادا بسيار زياد بوده است و در ايران نيز به دليل كمبود مواد اوليه روغن خوراكي، اين گياه كه منبع خوب و قابل اطميناني براي تهيه روغن خوراكي است مورد توجه قرار گرفته است. به علت سازگاري كلزا با شرايط آب و هوايي اكثر نقاط كشورمان، كشت اين گياه براي تأمين روغن خام مورد نياز كشور و به منظور كاهش واردات روغن توسعه يافته است به طوري كه هم اكنون كلزا مهم ترين محصول در طرح هاي افزايش توليد دانه هاي روغني محسوب ميشود.(Dehshiri, 1999)
توليد جهاني كلزا به طور ميانگين، در هر سال در دهه 70 ميلادي حدود 12 ميليون تن، در دهه 80 حدود 17 ميليون تن و در دهه 90 حدود 5/25ميليون تن بوده است؛ به استناد آمار سازمان خواربار در سال 1998 ، توليد جهاني كلزا (F.A.O) 5/33ميليون تن از 25میلیون هکتار با ميانگين 1343 كيلو در هكتار بوده است كه اين مقدار، كلزا را در مقام سوم ميزان توليد محصولات كشاورزي قرار ميدهد. در سال 2005 ميلادي ميزان توليد اين محصول به 5/48ميليون تن در 27 ميليون هكتار رسيد.(Anonymous, 2008)
از آنجا که محصول کلزا در مرحله رسیدگی و هنگام برداشت مستعد ریزش می باشد لذا چالش مهم کشاورزان به حداقل رساندن تلفات حاصل از برداشت می باشد. استفاده از کمباین های غلات روش متداول برداشت ماشینی کلزا می باشد که سالها مورد استفاده قرا گرفته است. در سالهای اخیر سازندگان و تولید کنندگان اقدام به بهینه سازی و اصلاح هد های کمباین غلات نموده اند و در نهایت منجر به تولید هد مخصوص برداشت کلزا گردیده است. تغییر عمده در هد های غلات مربوط به افزودن شانه برش عمودی می باشد که در حین برداشت با برش عمودی موجب می شود که محصول برداشت شده از محصول درو نشده کاملا تفکیک شود. این امر منجر به بهبود عملکرد هدهای کلزا شده است. ضمن اینکه، بهینه سازی هایی در بخش چاقوی شانه برش، سکوی دریافت، چرخ فلک و هلیس نیز صورت گرفته است.
در دنیا روشهای مختلفی برای برداشت وجود دارد که متناسب با نوع غلاف آن می باشد. برداشت مستقیم و برداشت پس از درو و ردیف کردن دو روش متداول می باشند .(Domeika et al., 2008) در ایران، استفاده از روش مستقیم متداول تر است. در روش برداشت مستقیم که توسط کمباین های غلات صورت می گیرد عواملی مانند سرعت برداشت نقش بسیار مهمی دارد. در یک تحقیق بر روی برداشت کلزا مشخص شد که افزایش سرعت از 5/4 به 5/6 کیلومتر بر ساعت موجب دو برابر شدن تلفات در جدا کننده می شود (Neal, 2001) کمترین تلفات در سکوی برش در سرعت 5/5 کیلومتر در ساعت اتفاق می افتد . (Rahama et al., 1997) در برداشت مستقیم حدود 5 تا 10 درصد محصول کمتر نسبت به روش درو و ردیف کردن بدست می آید (Lazaichiera et al., 1988; Prrice et al., 1996) بطور کلی، تحقیقات در زمینه ارزیابی عملکرد هد های مخصوص برداشت کلزا در ایران بسیار اندک است.
همانطور که گفته شد، عمده ترين مشكل زراعت كلزا در ايران هنگام برداشت مي باشد زيرا در زمان برداشت محصول ، غلاف هاي كلزا به ضربه و ارتعاش بسيار حساس بوده و بنابر اين چنانچه كمباين بخوبي تنظيم نگردد مقدار قابل توجهي از اين محصول در طي عمليات برداشت به روي زمين مي ريزد . ضايعات محصول كلزا در هنگام برداشت با كمباين غلات در استان گلستان تا 35 درصد محصول گزارش شده است كه با رعايت اصول فني زير مي توان اين ضايعات را تا 5 درصد كاهش داد . امروزه در دنيا دو روش برای برداشت كلزا رایج است
1. برداشت غير مستقيم
2. برداشت مستقيم بوسيله كمباين
برداشت غير مستقيم:
در اين روش ابتدا بوسيله دروگر مخصوصي بنام سواتر محصول از ساقه، برش خورده و در رديف هاي منظمي روي زمين قرار مي گيرد ، سپس پلاتفرم مخصوص كه در جلوي كمباين غلات نصب مي شود و پيك آپ نام دارد محصول را از زمين بلند كرده و به داخل كمباين هدايت مي كند و واحدها و اجزا داخلي كمباين ، غلاف ها را از دانه محصول جدا خواهند نمود. ولي در اين منطقه بدليل بالا بودن سطح رطوبت در هنگام برداشت محصول ، اين روش توصيه نمي گردد زيرا بعد از مرحله اول زمانيكه محصول از ساقه برش مي خورد و روي زمين رديف مي گردد بايد رطوبت هوا زياد نباشد تا طي چند روز محصول خشك شده و رطوبت آن از 30 درصد به حدود 10 درصد تنزل يابد . اما همانطوركه گفته شد با توجه به بالا بودن مقدار رطوبت در استان هاي شمالي ايران در هنگام برداشت ، روش برداشت غير مستقيم روش مناسبي براي برداشت كلزا در اين مناطق نمي باشد .
نکاتی دیگر در مورد برداشت غیر مستقیم: (بریدن بوته ها با رطوبت زیاد ، قرار دادن آنها برای خشک شدن در محل مناسب و کوبیدن بوته ها)
. * محلی برای خشک کردن بوته ها مناسب است که صاف و حتی المقدور داری کف پوش سیمانی باشد ، در غیر این صورت بایستی سطح مکان مورد نظر با پلاستیک پوشیده شده باشد
. * در مناطق سرد و مرطوب که خشک شدن محصول به کندی صورت می گیرد ، درو کردن کلزا (برداشت غیر مستقیم ) باید صورت گیرد
. * در این روش، برداشت با دست یا دروگر انجام می شود
. * زمانی که 40 تا 50 درصد دانه ها به رنگ قهوه ای روشن تا سیاه در آمده باشند ، محصول باید برداشت شده و برای خشک شدن به محل خرمنکوبی منتقل شود
. * در برداشت غیر مستقیم، محصول دقیقاً از زیر پایین ترین غلاف های ساقه،” یعنی حدود 20 تا 25 سانتی متر از سطح خاک” بریده می شود
. * محصولی که با کف بر کردن برداشت می شود ، معمولاً 5 تا 7 روز،( بسته به شرایط آب و هوایی )برای رسیدن دانه های سبز ، در محل مناسب قرار داده و به طور مرتب زیر و رو می شود تا درصد رطوبت دانه پایین آمده و بعد عمل خرمنکوبی انجام شود
. * خرمنکوبی زمانی انجام می شود که رطوبت دانه 12 تا 15 درصد باشد
بنابر اين بهتر است كه برداشت بطور مستقيم و يك مرحله اي بوسيله كمباين غلات ( كمباين هاي معمولي ) صورت پذيرد .
برداشت مستقيم:
در اين روش كه امروزه در بسياري از كشورهاي شمال اروپا نيز متداول مي باشد ، از كمباين غلات كه داراي پلاتفرم يا دماغه مخصوص است جهت برداشت مزراع كلزا استفاده مي گردد. اما متاسفانه بعلت در دسترس نبودن اين پلاتفرم در ايران در چنين شرايطي چاره اي وجود ندارد جز اينكه با درنظر گرفتن تنظيمات ويژه اي بر روي كمباين غلات تلفات و ريزش محصول را در مزرعه كاهش دهيم .
. * عدم استفاده از چرخ و فلك ( پروانه ) در پلاتفرم كمباين
. * نصب انگشتي هاي بلند كننده بوته محصول
. * افزايش فاصله هليس ( مارپيچ ) تا تيغه برش
. * كاربرد و نصب تيغه هاي صاف بجاي تيغه هاي مضررس ( آج دار ) در شانه يا تيغه برش
. * فاصله جلوي كوبنده ( بارابان ) و ضد كوبنده ( ديگ ) بين 30 الي 35 ميلي متر تنظيم گردد.
. * سرعت حركت شانه برش
. * سرعت رو به جلو وسيله
. * ارتفاع برش ساقه
. * زاويه تيزي تيغه ها، زاويه اريب بين تيغه هاي ثابت و متحرك
. * دور كوبنده بين 600 تا 800 دور در دقيقه توصيه مي گردد. ( تنظيم دقيق اين دور بستگي به رطوبت و تراكم محصول دارد)
. * اندازه شبكه هاي غربال ها ( الك هاي كاه درشت ) حدوداً روي 8 ميلي متر و الك هاي دانه روي 3 تا 4 ميلي متر تنظيم گردد.
* در برداشت مستقیم، دقت در تعیین زمان مناسب برداشت و تنظیم دقیق کمباین، اثر فوق العاده ای در کاهش ریزش دانه دارد
. * رطوبت دانه در هنگام برداشت باید بین 10 تا 12 درصد باشد . در این حالت رنگ آن از قهوه ای روشن تا تیره و سیاه متغیر است
. * برداشت نباید در هوای بسیار خشک و گرم انجام شود
. * لازم است حداقل یک ماه قبل از شروع برداشت، پیش بینی و برنامه ریزی لازم برای تهیه کمباین صورت گیرد
. * قبل از برداشت ، توسط کارشناسان مراکز ترویج و خدمات کشاورزی و یا افراد ماهر و فنی ، نسبت به تنظیم کمباین اقدام کنید تا از ریزش ناشی از تنظیم نبودن کمباین جلوگیری به عمل آید
. * عمل برداشت در سطحی از مزرعه به صورت آزمایشی انجام شود تا در صورت ریزش غیر طبیعی ، اقدام به تنظیم کمباین گردیده و در صورت رفع نشدن عیب ، حتماً به کارشناس مربوطه مراجعه شود.
همچنين عوامل ديگري كه مربوط به شرايط محصول ميباشند مثل رطوبت ساقه، تراكم بوته هاي گياه، الگوي كشت، ضخامت ساقه و نوع واريته نيز بر ميزان ريزش دانه تأثيرگذار هستند

چند نکته در مورد برداشت کلزا با کمباین:
هر چند که اعداد و ارقام مربوط به تنظیم کمباین، با توجه به دفترچه راهنمای هر کمباین، تجربیات راننده و شرایط خاص مزرعه قابل تغییر است ، اما موارد زیر به صورت عمومی قابل توصیه است
: * بهتر است از هد مخصوص برداشت کلزا (پلات فرم ) برای برداشت محصول استفاده شود
. * سرعت حرکت کمباین ، متناسب با عملکرد مزرعه باشد.به طوری که همواره ، خوراک به صورت یکنواخت و به مقدار معین وارد کمباین شود. (حدود 1.5 تا 2.5 کیلومتر در ساعت)
* تنظیم افقی چرخ و فلک برای کلزا به صورتی انجام شود که به طور همزمان در حالتی که چرخ و فلک با بوته تماس پیدا می کند، عمل برش انجام گیرد. همچنین لازم است از چرخ و فلک انگشتی دار و سرعت چرخش 21 دور در دقیقه ( کمترین حالت) استفاده شود
. * سرعت کوبنده بین 500 تا 850 دور در دقیقه باشد
. * فاصله کوبنده و ضد کوبنده در قسمت جلو 30 میلیمتر و در قسمت عقب ، 16 میلیمتر تنظیم شود
. * سرعت بادبزن حدود 350 دور در دقیقه باشد
. * فاصله لبه مارپیچ تا کف پلاتفرم، 20 میلیمتر باشد
. * انداره غربال کاه، 6 تا 10 میلیمتر و اندازه غربال دانه ،3 تا 4 میلیمتر تنظیم شود .
همچنين توصيه مي گردد كه برداشت كلزا بوسيله كمباين هنگامي انجام شود كه حدوداً 60 درصد دانه ها در داخل غلاف هاي كلزا قهوه اي رنگ شده باشند يا به عبارت ديگر رطوبت محصول كمتر از 20 درصد نباشد . بهمين دليل بهتر است برداشت محصول در اوايل صبح شروع شود كه رطوبت هوا و محصول بيشتر است زيرا پايين بودن رطوبت محصول سبب خواهد شد تا در هنگام برداشت محصول بوسيله كمباين ، غلاف ها بر اثر كوچكترين ارتعاش و ضربه اي باز شده و دانه هاي كلزا روي سطح مزرعه بريزند و اين امر سبب افزايش تلفات و ريزش محصول در هنگام برداشت مي شود . در هنگام برداشت كلزا بوسيله كمباين غلات توصيه مي گردد كه جهت كاهش ريزش دانه هاي كلزا به هنگام درو حداكثر سرعت پيشروي كمباين در مزرعه از 5/2 كيلومتر در ساعت بيشتر نباشد . همانطوركه قبلا ذكر گرديد با رعايت نكات و توصيه هاي فني شرح داده شده در صورتيكه جهت برداشت محصول از كمباين هاي فرسوده و مستهلك شده استفاده نگردد براحتي مي توان تلفات و ريزش محصول را در هنگام برداشت از 35 درصد موجود به 5 درصد كاهش داد .
در شرايط ايده آل تلفات دانه كلزا مي تواند بين 2 تا 5 درصد از عملكرد محصول باشد. اما تلفات بين 20 تا 25 درصد نيز در شرايط آب و هوايي معمولي به ثبت رسيده است.(Price et al 1996) ضايعات محصول كلزا در هنگام برداشت با كمباين غلات در استان گلستان تا 35 درصد محصول گزارش شده است كه با رعايت اصول فني ميتوان اين ضايعات را به مقدار قابل توجهي كاهش داد (.(Rahmati, 2007 طبق بررسي هاي انجام شده بيش ترين تلفات ريزش دانه به قسمت برش محصول اختصاص دارد. به عبارت ديگر سهم بزرگي از تلفات كل ابزار مورد استفاده براي درو مربوط به دماغه است (2005.(Shahab-zadeh در برداشت كلزا بيشترين افت در برخورد دماغه (هد) كمباين با محصول، حتي در زمان رطوبت مطلوب برداشت اتفاق مي افتد و در شرايط نامطلوب و بحراني حتي تا 50 درصد افت دانه نيز وجود خواهد داشت(Diepenbrock 2000.) در پژوهشي كه در سال 1992 تعدادي از محقّقين انجام دادند، علت اصلي ريزش كلزا هنگام برداشت با كمباين را تكان شديد وارده به محصول دانستند ((Ogilvy et al 1992در تحقيقي ديگر نيز نشان داده شده است كه گرچه علت اصلي تلفات شانه برش در اثر حركت رفت و برگشتي تيغه ها است كه به ناچار ساقه ها را هنگام بريدن ميلرزاند، ولي به دليل برخورد چرخ فلك با غلافها نيز ريزش وجود دارد ( .(Hobson and Bruse 2002در پژوهشي عامل اصلي ريزش دانه كلزا، خصوصيات تيغه برش تشخيص داده شده است. همچنين محققين بيان داشتند كندي و تيزي تيغه و سرعت رفت و برگشت تيغه بر روي مقدار ريزش دانه در هنگام برش اثر دارد(.(Szot et al. 1995 وارد كردن نيروي زياد به گياه باعث ريزش دانه ها و ميوه هاي رسيده مي گردد و حركت هاي رفت و برگشتي باعث افزايش ريزش دانه هاي رسيده مي شود(1983 .(Smith et al بنابراين تطبيق تنظيم هاي دماغه با شرايط., محصول در جلوگيري از تلفات در برداشت بسيار با اهميت است.(Campbell et al., 2003)
برخورد ضربه به محصول در حين برش توسط تيغه هاي برش و همچنين تماس مستقيم چرخ فلك با محصول سبب ريزش محصول در پلاتفرم برش ميشود(.(Goss et al., 1958 طبق نتايج حاصل از تحقيقات بر روي پلاتفرم برش، مشخص شد كه حدود 6/79درصد از كل افت كمباين مربوط به چرخ فلك و تيغه هاي برش مي باشد.(; Quick and Buchele, 1974) با توجه به اينكه بسياري از كمباينهاي مورد استفاده در كشور فرسوده ميباشند و اغلب كشاورزان از كمباينهاي رايج براي برداشت اكثر گياهان زراعي استفاده مينمايند، اگر تنظيم هاي مربوط به دماغه براي هر گياه به درستي انجام نشود ميزان ريزش دانه در دماغه به شدت زياد خواهد بود. بنابراين لازم است براي هر محصول تنظيم هاي ممكن بر روي دستگاه برداشت كننده را به صورت اختصاصي تعيين نمود تا كمترين تلفات حاصل شود. به عنوان مثال برداشت كلزا به دليل ويژگيهاي اين گياه به هيچ وجه با ساير گياهان قابل مقايسه نيست و در صورت عدم رعايت نكات خاص ، تلفات محصول زياد خواهد بود.

نکاتی در مورد زمان برداشت:
به دلیل ریز بودن دانه های کلزا و عدم همزمانی رسیدگی آنها ، تلفات برداشت می تواند زیاد باشد، بنابراین لازم است با بکارگیری مدیریت در برداشت، میزان افت محصول را به کمترین حد ممکن برسانید. توصیه های ترویجی زیر می تواند به شما در این زمینه کمک کند.
. *تعیین زمان مناسب برداشت بستگی به روش برداشت دارد
. *برداشت محصول در زمان مناسب ، برای رسیدن به عملکرد بیشتر دانه و افزایش کیفیت روغن بسیار اهمیت دارد
. * تأخیر در برداشت، موجب باز شدن غلاف ها و افزایش ریزش دانه ها می گردد
. * خسارت ناشی از ریزش بذر از غلاف در اثر باد، تگرگ و حمله پرندگان نیز از عواملی است که باعث افت محصول می گردد
. * به منظور کاهش ریزش بذر ، برداشت باید در اوایل صبح و یا عصر انجام شود
. . * برای تعیین زمان برداشت، لازم است هر 2 تا 3 روز مزرعه به طور مرتب بازدید شود، تا با تعیین زمان دقیق برداشت، از ریزش جلوگیری گردد
. * انتخاب و اولویت نوع برداشت با توجه به امکانات و موقعیت مزرعه به عهده شما می باشد
منابع:
1. Campbell, W. P., and S. S. Alswager. 2003. Adjusting equipment now can alleviate harvest Crops Research, (67): 35-49.
2. Dehshiri, A. 1999. Canola. Promotional Programs Office Press and Promotion Technical
3. Diepenbrock, W. 2000. Yield analysis of winter oilseed rape (brasica napus): a review. Field
4. Domeika, R., A. Jasinskas, D. Steponavicius, and V. Buktus. 2008. The estimation methods of oilseed rape harvesting losses. Agronomy Research 6: 191-198.
5. Goss, J. R., R. A. Kepner and L. G. Jones. 1958. Performance characteristics of the grain combine in barley. Agricultural Engineering 39(11) (November): 697-702.
6. Hobson, R. N. and D. M. Bruce. 2002. Seed loss when cutting a standing crop of oilseed rape with two types of combine harvester header. Biosystems Engineering 81 (3): 281-286.
7. Jihad-e-Agriculture ministry. 2011. Statistic and Technology Office. Agronomy information bank. First edition: Agronomical and horticultural crops. Available from: http://dbagri.agri.-jihad.org/zrtbank.
8. Lazaichieva, S.G. 1988. Technology of harvesting, storage and use of oilseed rape. Novosibirsk, pp. 40.
9. losses. Biological Systems Engineering. (402): 2472-3030.
10. Mohamadian, S.A., H. Mobli, S. Rafie, H.R. Sadeghnejad, and A. Mohamadi. 2012. Compare the amount of canola losses in harvest time with three types of head. Asian Journal of Agricultural Sciences 4(1): 40-42.
11. Neale, T. 2001. Harvesting field crops. Department of primary industries, Queenland, Canada.
12. Ogilvy, S. E., G. F. J. Milford, E. J. Evans, and J. B. S. Freer. 1992. Effects of pre-harvest treatment on the yield and quality of winter oilseed rape. HGCA oilseeds research review. No. 0S7.
13. Price, J. S., M. A. Neale, R. N. Hobson, and D. M. Bruce. 1996. Seed losses in commercial harvesting of oilseed rape. Journal of Agricultural Engineering Research, 65: 183-191.
14. Price, J. S., R.N. Hobson, M.A. Neale, and D.M. Bruce. 1996. Seed losses in commercial harvesting of oilseed rape. Journal of Agricultural Engineering Research 65:183-191. Publications Press. (In Farsi).
15. Quick, G. R. and W. F. Buchele. 1974. Reducting combine gathering losses in soybeans. Transaction of the ASAE 17(6): 1123-1129.
16. Rahama, A.M., M.E. Ali, and M.I. Beit. 1997. On farm evaluation of Asia, Africa and Latin America. AMA, 28(2): 23-26.
17. Rahmati, M. H. 2007. Proper canola harvesting by cereal combine. Promotion Management and Public Participation. 14-12. (In Farsi). 15. Shahidi, A. and K. Forouzan. 1997. Canola. Oilseeds Cultivation Development Company Press. (In Farsi).
18. Shahab-Zadeh, M. M. 2005. Design, construction and evaluation canola harvest by helping the separator. From M.Sc. Thesis, Faculty of Agriculture, Shiraz University. (In Farsi).
19. Smith, E. A. and A. M. Ramsy. 1983. Force during fruit removal by a mechanical raspberry harvester. Journal of Agricultural Engineering Research, 27 (4): 35-51.
20. Szot, B., M. Szpryngiel and M. Grochowicz. 1995. Necessary adaptation of combine for rape harvesting. Zeszyty PPNR, 427: 27-33.
21. http://www.organic2000.blogfa.com