هرس شدید زمستانه درختان موجب تقویت شاخه‌های تولید شده در سال آینده می‌شود و چنانچه درخت هرس زمستانه نشود یا هرس سبكی در روی آن صورت گیرد، شاخه‌های حاصل از رشد جدید كمتر خواهد شد. شاخه‌های جدید رشد كرده پس از هرس زمستانه طویل‌تر هستند زیرا میان گره‌های بلندتری دارند. همچنین برگهای سبزتر و بزرگتری دارند. از این نظر كه هنگام خزان، شاخه‌ها فاقد برگ بوده و به آسانی قابل رؤیت هستند انجام هرس زمستانه دقیق‌تر است.

درختی كه هرس سنگین می‌شود تعداد جوانه‌های كمتری برای رشد شاخه‌هایش در فصل بعد دارد، بنابراین مواد غذایی ذخیره شده در درخت به شاخه‌ها و جوانه‌های كمتری قسمت شده و در نهایت شاخه‌های جدید رشد بیشتری خواهند داشت. اما بایستی توجه داشت كه هرس شدید زمستانه باعث تأخیر در باردهی گیاه می‌شود.

2- هرس تابستانه :

زمان اجرای هرس تابستانه با توجه به عوامل محیطی و میزان رشد گونه گیاهی متفاوت است با وجود این در مورد درختان میوه ماههای اردیبهشت تا تیر ماه مناسب خواهند بود. در هرس تابستانه شاخه‌های نابارور درخت مانند پاجوش‌ها و نرك‌ها و همچنین گلها و میوه‌های كوچك اضافی نیز حذف می‌شوند. بنابراین هرس پوست، گل و میوه، حذف برگها و سرزنی شاخه‌های در حال رشد از جمله هرس‌های تابستانه محسوب می‌شوند. برای مثال حذف تعدادی از برگهای بالغ درخت كه بر روی میوه‌های در حال رشد سایه‌اندازی می‌كنند موجب تغییر رنگ در میوه‌ها شده و كیفیت بازارپسندی محصول را افزایش می‌دهد.

درختان خزان‌دار در بهار شروع به رشد می كنند، معمولاً این رویش چندین هفته و تا فرارسیدن دوره ركود زمستانه باقی می ماند. زمان انجام هرس تابستانه مهم است. اگر هرس تابستانه پیش از اتمام رشد اولیه درخت انجام شود دوره رشد رویشی طولانی‌تر شده و مواد گیاهی از دست رفته در اثر هرس جایگزین می شود. این عمل در درختانی كه جوانه گل آنها بر روی چوب یكساله تشكیل میشود، باعث كاهش گل انگیزی می گردد زیرا دوره رشد مناسب برای گل‌انگیزی در شاخه‌های جدید كوتاه می شود. اگر پس از اتمام رشد شاخه‌ها، هرس تابستانه صورت گیرد مقدار سطح برگ و فتوسنتز كم شده و قدرت درخت كاهش می یابد. در نهایت اگر هرس تابستانه بسیار دیر هنگام انجام شود تعداد جوانه‌های گل و گلدهی كاهش پیدا می‌كند.

در درختان میوه‌ای كه محل تشكیل جوانه گل آنها سیخك‌های (Spurs) (شاخه‌های كوتاه میوه دهنده) دو ساله است هرس تابستانه ممكن است گلدهی را تحریك كند زیرا با حذف شاخه‌های سال جاری نور بیشتری به جوانه‌ها و برگهای اطراف سیخك‌ها می رسد و رقابت سیخك‌ها با سرشاخه‌های در حال رشد كاهش می ‌یابد.

زخم‌های حاصل از هرس زمستانه دیرتر از هرس تابستانه ترمیم می‌شوند زیرا در فصل رشد گیاه سریع‌تر می ‌تواند محل زخم را بپوشاند از اینرو احتمال آلودگی زخم‌ها در طی زمستان كمی بیشتر است.

اصول كلی هرس درختان میوه :

حذف شاخه‌ها و ریشه‌های زاید یكی از اصولی ‌ترین روش‌ها در تولید میوه است. حذف اندام‌های زاید درختان به منظور تغییر برخی وظایف فیزیولوژیكی صورت می‌گیرد. در درختان جوان قطع شاخه‌های زاید باعث ایجاد اسكلت اولیه می‌شود. در درختان بارور و مسن چنانچه قطع شاخه‌ها به طریق صحیح انجام شود موجب نفوذ نور بیشتر به درون تاج درخت، انتقال مواد فتوسنتزی به میوه و ریشه و در نهایت باعث تنظیم تشكیل جوانه گل خواهد شد.

هرس به منظور اسكلت ‌بندی درخت:

همانطوری كه قبلاً در بحث ازدیاد نباتات بیان شد بسیاری از پایه‌های درختان میوه را با استفاده از نهال‌های بذری تكثیر می‌كنند. نهال‌ها به مدت 4 - 1 سال در خزانه نگهداری می ‌شوند و سپس در پاییز یا زمستان از خزانه به زمین اصلی منتقل می‌شوند. از آنجایی كه ریشه نهال‌های بذری عمیق است در هنگام جابجا كردن و انتقال به بستر اصلی، تعدادی از ریشه‌ها آسیب می‌بینند از اینرو بایستی ریشه‌های زخمی را هرس كرد. از طرفی با حذف مقداری از ریشه‌های نهال باید تعادل بین اندام‌ هوایی و ریشه نهال را تنظیم كرد. برای این منظور مقداری از شاخه‌ها را نیز هرس می‌كنند.

نهال‌ها بطور كلی به دو شكل موجودند برخی دارای تنه صاف و فاقد انشعاب هستند و بعضی چند شاخه فرعی داشته و منشعب می باشند. نحوه هرس این دو نوع نهال پس از كاشت در زمین اصلی ، تا حدودی با یكدیگر متفاوت است. در حالت اول تنها كافی است كه سربرداری نهال در ارتفاع تقریبی 80-50 سانتی‌متر انجام شود. در حالت دوم كه نهال منشعب است ابتدا باید چند شاخه فرعی را بطوریكه با هم حداقل 10 سانتی‌متر بر روی تنه نهال فاصله‌ دارند به عنوان شاخه‌های اصلی و آینده درخت انتخاب كرده و سپس دقت كرد كه این شاخه‌ها فضای تاج درخت آینده را در تمام جهات فرا گرفته باشند و تداخلی در یكدیگر نداشته باشند. همانطور كه قبلاً گفته شد زاویه بین شاخه‌ها و تنه نهال‌ باید به اندازه كافی باز باشد زیرا پس از گذشت چند سال زاویه مذكور كاهش خواهد یافت. لازم به یادآوری است كه اعمال انجام شده در نهال‌های منشعب، در نهال‌ هال صاف و فاقد انشعاب در سال دوم انجام می‌شود.

در هر دو حالت زاویه بین شاخه‌ها و تنه تا زمانی كه نهال دارای شاخه‌های جوان و قابل انعطاف است باید با كمك تكه‌های چوب باز نگه داشته شود. در سال دوم، هرس شاخه‌های اصلی بدین صورت است كه حدود نیمی از طول آنها حذف می‌شود.

در سال‌های سوم و چهارم پس از كاشت نهال، هرس تنها به حذف شاخه‌های رشد یافته اضافی و نامطلوب محدود شده و فرم و اسكلت اصلی نهال كه شامل تنه و 4 - 3 شاخه اصلی است باید حفظ شود.

اصول هرس باردهی درختان:

درختی كه بدون دخالت باغدار و در شرایط طبیعی رشد كرده، معمولاً شاخ و برگ زیادی تولید می كند كه همراه با تداخل آنها نیز می‌باشد، این موضوع مانع از رسیدن نور كافی به داخل تاج درخت می‌شود و به دنبال آن از كیفیت و مرغوبیت میوه‌ها كاسته می‌شود. از اینرو هرس مناسب و كافی درختان میوه برای رسیدن به خصوصیات مطلوب محصول همواره مورد توجه باغداران بوده است. پس از اینكه درختان میوه به باردهی رسیدند، لازم است هر ساله یا هر چند سال یك مرتبه برخی از انواع هرس بر روی آنها انجام شود تا كیفیت و كمیت محصول در دوران باردهی اقتصادی درخت حفظ شود. با توجه به اهمیت پرورش میوه‌های دانه‌دار به ویژه سیب و گلابی در بحث میوه‌كاری، در اینجا به اصول كلی در مورد هرس باردهی این گونه‌ها اشاره شده و یادآوری می‌شود كه دقت كافی در این موارد راهنمای خوبی برای هرس باردهی در درختان میوه است.

1- هوا و نور موجب تغذیه و رشد اعضای شاخه درخت می شوند. اكسیژن، دی اكسید كربن و انرژی لازم برای انجام عمل فتوسنتز در برگهای گیاه، از محیط بالای سطح زمین تأمین می‌شود پس گیاه باید در شرایطی پرورش یابد كه از این لحاظ محدودیتی برای آن موجود نباشد. زیرا برگها محل اصلی تولید (Source) شیره پرورده در گیاه می‌باشند.

2- قسمت‌های فوقانی یك شاخه بهتر از قسمت‌های تحتانی آن تغذیه می شوند. بدین منظور كه شیره نباتی همواره تمایل دارد به قسمت‌های انتهایی شاخه‌های اصلی و فرعی كه رشد عمودی دارند صعود نماید. این موضوع می‌تواند به دلیل وجود و سنتز هورمون‌های رشد مانند اكسین‌ها و جیبرلین‌ها در انتهای شاخه باشد.

3- از نظر رشد و نمو، بین اعضای رویشی و زایشی (بارده) درخت رقابت وجود دارد. پس با حذف مقداری از میوه‌ها در درختان بارده، مواد غذایی برای رشد شاخ و برگ و تقویت درخت مصرف شده كه با تولید شیره پرورده بیشتر، تبدیل جوانه‌های رویشی به زایشی برای سالهای بعد تأمین می‌شود.

4- قسمت‌های مختلف یك شاخه با یكدیگر همبستگی دارند. برای مثال اگر سیخك‌های یك شاخه حذف شوند شیره نباتی كه به مصرف سیخك‌ها می‌رسید به طرف سایر اندام‌های مجاور هدایت می‌شود و رشد و نمو آنها را تسهیل می کند. در صورت حذف قسمتی از اعضای جذب كننده(Sink) شیره نباتی، ذخایر موجود بطور منظم بین اعضای باقیمانده تقسیم می شود زیرا تغییری در میزان جذب مواد غذایی از خاك به وجود نیامده است.

5- جوانه‌های واقع بر روی قسمت‌هایی از شاخه‌ كه جریان شیره خام در آنجا بیشتر است به صورت شاخه‌های جوان تكامل یافته و تولید چوب می‌كنند.

6- جوانه‌هایی كه با شیره خام كمتر و شیره پرورده كافی تغذیه می‌شوند به آسانی به جوانه گل تكامل می‌یابند. در فصل تابستان میزان شیره پرورده تولید شده در برگها به حداكثر ممكن می‌رسد زیرا رشد برگها و سطح برگ درخت افزایش یافته است. این زمان با تمایز یابی جوانه‌های چوب به گل برای محصول سال آینده مصادف است. بنابراین باید از انجام هرس شدید درخت در طی تابستان خودداری كرد.

سیستم‌های تربیت درختان:

قبلاً اشاره شد كه تربیت یعنی ایجاد شكلی خاص در گیاه به منظور‌های معین. مثلاً باز كردن تاج درخت برای ورود نور بیشتر، تنظیم ارتفاع درخت و تقویت شاخه‌های اصلی. تربیت درختان به اشكال گوناگون و متفاوت صورت می ‌گیرد كه در این جا تنها به ذكر سه روش مهم در تربیت درختان میوه اكتفا می‌شود.

شكل جامی (Vase (open center) (مركز باز، بدون شاخه پیشاهنگ :

هدف از این روش، تربیت درختان با تاج پهن می‌باشد كه مركز آن باز است. یك تنه كوتاه به ارتفاع حدود 35-30 سانتی‌متر و تعدد 6-5 شاخه كه از مركز درخت منشاء می‌گیرند شكل كلی درختان پرورش یافته به روش مركز باز است. با وجود اینكه نفوذ نور به تاج درخت مطلوب بوده و رنگ‌پذیری میوه و گل انگیزی در درخت را افزایش می‌دهد اما این سیستم برای پرورش درختان میوه زیاد كاربرد ندارد. علاوه بر آن در درختانی مانند سیب و گلابی از این روش استفاده نمی‌شود زیرا:

1- درختان به طور طبیعی به این شكل رشد نمی‌كنند.

2- همچنانكه درخت مسن می‌شود بخش عمده‌ای از شاخه‌های بارور طویل شده و بایستی از نردبان برای چیدن محصول استفاده كرد.

3- هرس درختان بالغ نیاز به وقت زیادی دارد.

4- محلول پاشی بر روی درختان بالغ و نفوذ آن به مركز درخت مشكل است.

5- محل انشعاب شاخه‌های درخت محكم و قوی نیست و در هنگام میوه‌دهی زیاد، قیم برای نگهداری شاخه‌ها مورد نیاز است.

شكل‌جامی غالباً برای تربیت درختان هلو و آلوی ژاپنی استفاده می‌شود. با این حال به دلیل باز بودن مركز تاج، مقدار محصول در هر درخت كمتر از سایر سیستم‌ها خواهد بود.

شكل هرمی پاكوتاه (Dwarfing pyramid (Center- leader semi intensive system) (پیشاهنگ مركزی نیمه متراكم :

از این روش به طور عمده در تربیت درختان سیب و گلابی در كشت متراكم استفاده می‌شود. در این سیستم بسیاری از مشكلات روش مركز باز وجود ندارد. نه تنها عملكرد محصول در این حالت بیشتر است. بلكه زمان لازم برای رسیدن درختان به باردهی در این سیستم كمتر است از اینرو بازگشت سرمایه سریع‌تر خواهد بود. تربیت درختان میوه بر روی پایه‌های پر رشد، كمتر بدین شكل صورت می‌گیرد زیرا چنین درختانی پس از گذشت چند سال ارتفاع زیادی پیدا كرده كه این موضوع برای باغداری جدید و مكانیزه مناسب نیست. در شكل هرمی ساده كه برای تربیت درختان غیر مثمر مانند كاج و چنار بكار می‌رود نیاز زیادی به هرس نیست. ضرورت موفقیت شكل هرمی پاكوتاه برای درختان میوه در استفاده از پایه‌های پاكوتاه كننده یا پایه‌های كم رشد است. زیرا چنین پایه‌هایی رشد زیادی نداشته و حتی پس از چند سال مناسب عملیات داشت و برداشت خواهند بود. در این حالت فواصل كاشت نهال‌ها به مراتب كمتر از سیستم احداث باغ بر روی پایه‌های پر رشد (استاندارد) است، به عبارتی كاشت نهال‌ها به صورت نیمه متراكم انجام می‌شود تا كاهش عملكرد هر تك درخت (به دلیل پاكوتاهی و كم بودن سطح برگ) جبران شود.

روش كار چنین است كه پس از تهیه نهال از گونه‌های سیب و گلابی (پایه‌های پاكوتاه)، كاشت نهال‌ها صورت گرفته و سپس سربرداری از ارتفاع یك متری انجام می‌شود. اگر نهال شاخه‌های جانبی مناسبی داشت سربرداری لازم نیست. در سال اول رشد نهال، بایستی با استفاده از تكه‌ای چوب، فاصله‌ شاخه‌های جانبی را از تنه تنظیم كرد به طوری كه شاخه‌های عمودی (Upright) را به حالت افقی نزدیك كرد و زاویه آنها را با تنه افزایش داد. در سال‌های بعد نیز هرس تنها به حذف شاخه‌های فرعی اضافی و شاخه‌های پایین تنه محدود می‌شود.

شكل شلجمی (Modified leader) (پیشاهنگ متغیر :

اگر هدف محدود كردن ارتفاع و پهن كردن تاج درخت باشد از این سیستم در میوه‌كاری استفاده می‌شود مانند تربیت درختان سیب، گلابی، زردآلو، گردو، پسته و بادام. پس از كاشت نهال و سربرداری در ارتفاع حدود 120 سانتی‌متری، در سال بعد شاخه‌های فرعی تولید می‌شوند كه 4-3 شاخه مناسب‌تر را حفظ كرده و بقیه را حذف كامل می‌كنند. فاصله شاخه‌‌های فرعی بر روی تنه به علت سربرداری از ارتفاع بالاتر كمی بیشتر از روش جامی و حدود 20 سانتی‌متر است. در این حالت شاخه‌های فرعی انتخابی را در هر سال 30 سانتی‌متر اجازه رشد داده و اضافی آنها سرزنی می‌شوند. در شكل شلجمی هر شاخه پر رشد و غالب را سرزنی كرده تا بدین طریق اجازه رشد به هیچ یك از شاخه‌های درخت به شكل تنه اصلی و پیشاهنگ داده نشود. لذا درخت در تمام جهات شاخه‌های قوی ایجاد كرده و محصول مناسبی نیز تولید می‌كند.